Stari Beograd – Dorćol i Vračar

Savremenici starog Beograda uvek rado imaju u uspomenama one njegove delove koji su nosili izraziti pečat svog vremena. Varijetet crteža, oblika i boja blagorodna je tema u sentimentu njenih starih znanaca.
Dorćol

U ono vreme bio je nastanjen velikim brojem baštovana čije su se bašte nalazile između Dušanove ulice i Dunava. Stanovništvo Dorćola sastojalo se od Srba, ali većim svojim delom od Jevreja. Čitav jedan kraj imao je svoju podmahalu zvanu Jevrejska mahala. Ti stanovnici su vremenom prihvatili naziv Srbi Mojsijeve vere i kao takvi odigrali su svetlu ulogu u istoriji Srbije, a posebno Beograda. Oni su, rame uz rame, sa svojim sugrađanima ginuli na bojnim poljima, braneći istim žarom svoju zemlju, kao Srbi.

Nešto kafana i trgovine činili su dorćolsku čaršiju življim delom grada. Pored baštovana, Dorćol je bio nastanjen priličnim brojem alasa, koji su ribu ulovljenu u Dunavu iznosili na pijacu i od nje živeli. Međutim, i u tom delu Beograda živeo je dobrim delom i činovnik i profesor, rentijer i trgovac, kao i zanatlija. No, kafane ovog kraja imale su sasvim drugu publiku, a kafedžije sasvim drugi način usluživanja, prilagođen svojim stalnim posetiocima.

Dorćol se delio na gornji i donji deo mahale; dok je donji deo dobio svoje ime od četiri kombinovane turske reči “der”, što znači četiri, i “jel”, što predstavlja pojam pravca ili puta, dotle se gornji deo zvao Zerek. Na tom prostoru, između ulica Zmaja od Noćaja i Dušanove, zajedno sa obližnjim krajevima poprečnih ulica, menjali su se stanovnici, pa je u vremenu o kome govorimo, najviše ostalo boljih cincarskih porodica, kao i nešto Srba i Jevreja.

U tom kraju zadržala se jedino turska džamija u Jevremovoj ulici, a tako isto Tulbe Hadži Mustaj paše u početku Višnjićeve ulice, kao jedini spomenici turskih vremena u samoj varoši. Sa Dositejevim licejem i zgradom u kojoj je danas smešten Pozorišni muzej, ovaj kraj je, sa još nekoliko obližnjih kuća, još ponajviše sačuvao karakter starog grada.

Ali, za naš prošli Beograd, ovaj kraj je imao svoju naročitu privlačnost i po nekim svojim specijalitetima. Čuveni orijentalski proizvodi bosadžijske radnje Pelivan, kao i izuzetan kost i roštilj kafane Resavac i atrakcije u noćnom pevačkom programu kafane Negotin, davali su naročitu čar ovom kraju. Tu su najradije svraćali Beograđani da se počaste najboljom bozom, sladoledom, sudžucima i alvom kod Pelivana, a mezelujkom, roštiljem i pesmom kod ovih kafana. Ime Pelivana dugo je još imalo popularnost, naročito kod omladine.

Cela padina, od Vasine do Dušanove ulice, između Kalemegdana i Pozorišne ulice, imala je karakter gospodarske četvrti grada. Po svoj prilici izgleda da u to vreme nije bilo drugih mogućnosti da se sagleda racionalnost regulacije ovog prostora.

Taj prostor je jednim planom, pred kraj XIX veka, išpartan ulicama, pravilno poređanim, uzduž i popreko u vidu šahovske table. Kao jedan od prvih urbanističkih poteza ceo ovaj kompleks, i pored svoje delimične pravilnosti, nije u celosti odgovorio ispravnom rešenju dobro smišljene regulacije. Taj, u neku ruku, promašaj postao je utoliko teži što su blokovi između tih ulica brzo izgrađivani solidnim zgradama beogradskih trgovaca i imućnijih građana, pa se nije vodilo računa o prirodi reljefa same padine.

Jedne su ulice dobile skoro idealnu horizontalu, dok su se njihove poprečne susetke strmoglavo kretale prema Dušanovoj ulici, sa neprijatnim menjanjem padova na svakom prelomu sa horizontalnim ulicama. No, ova ne baš tako svetla tačka prve beogradske, mestimične regulacije nije smetala elitnijim građanima da se nastane baš u ovom delu grada.

Zapadni i Istočni Vračar

Najlepši deo Beograda, na jednom razvučenijem njegovom reljefu, dobio je takođe svoju regulaciju sa nešto više sreće nego gornji Dorćol. Privatno građene kuće, parterne i spratne, dale us Beogradu novi varoški izgled. Vračar je bio nastanjen imućnijim svetom, trgovačkim, rentijerskim i višim činovničkim porodicama. Dobar broj bolje izgrađenih i uređenih kuća još u ono vreme je korišćen za strana predstavništva, konzularne ili diplomatske službe.

Ovom kraju pripada kompleks zgrada i paviljona Vojne Opšte državne bolnice. Na Zapadnom Vračaru delimično su zauzimale prostor kasarne nekih od beogradskih stacionarnih pukova vojske, a to je i deo Beograda koji je vodio miran život u ulicama posađenim drvoredima lipa i kestenova.

Ali, ovom kraju, na granici između Istočnog i Zapadnog Vračara, pripadalo je, kao što je to i danas slučaj, onaj deo ulice Maršala Tita (današnje Kralja Milana), koji se proteže od Londona do Trga Dimitrija Tucovića, nekadašnje Slavije. Taj isečak jedne od glavnih beogradskih magistrala, zajedno sa Slavijom daje poseban izgled vračarskom kompleksu, svojim življim ljudskim i kolovoznim saobraćajem.

Kroz taj koridor strujao je život građana, u produženju iz centralne dinamike njihovog kretanja, jer duž tog terazijskog prodora bilo je postavljeno nekoliko ugostiteljskih pristaja, sa konkurentskom organizacijom gostinjsko-gurmanskih specijaliteta. Kafane Bosna, Beli orao, Rudničanin, Tri seljaka, utrkivale su se u tome koja će bolje da organizuje usluge i udobnost gostima, ili da dobavi neke specijalitete u gastronomskim retkostima ili izvornim kvalitetima pića. A sve ovo je naročito bilo u vezi sa postojanjem čuvenog velikog Orfeumskog pozorišta, poznatog Brane Cvetkovića, pod imenom “Branino pozorište”, a koje se nalazilo na samom trgu Slavija.

Smešteno u velikoj sali nekadašnje kafane Slavija, na uglu ulice Svetog Save i Bulevara Narodne Armije, pozorište je po svom vodviljskom programu i čuvenim “Braninim raportima” bila jedna od najatraktivnijih večernjih razonoda tadašnjeg Beograda.

Prisustvo ovog pozorišta na Slaviji pomerilo je živost centra ka ovom delu grada, iako je ovaj poznati umetnik, menjajući mesto svome pozorištu, povlačio sobom uvek oduševljenu publiku Beograda, što je  prirodno imalo za posledicu i obilnije opsedanje onih gostionica koje su se nalazile u najbližem susedstvu ovog popularnog gradskog divertismana.

Arh. Aleksandar Sekulić, Konture i likovi starog Beograda.

Priredio Vitraž

https://www.facebook.com/vitraz.net/

https://www.instagram.com/vitrazmagazin/